izen ttipiakk, egitura eta hiztegia

Aitzinsolasa, hiztegia, aditzak eta testu antolatzaileak.

Gure artean onomastika lanak urriak izan direla(zirela) ezin erran daiteke ( zintezke), anitz baitira( baiztziren)

eta aspaldidanikoak arlo honetan egin diren( (ziren) saioak, baina gehienbat toponimia aztertu

da( zen), ez hainbeste antroponimia( toki-izen), eta hau landu denean( zenean) batez ere ponte izenak eta

deiturak hartu dira( ziren) ikergaitzat.

Jakina, onomastikan sail guztiak elkarrekin hertsiki loturik daude( zeuden): lehen ponte ( bataiarri)

izenak zirenak(( direnak) orain deiturak dira( ziren) (Andres , Jimeno, Maiora, Ojer, Oneka…) edo

toponimoen (Gartziarana, Ilurdotz, Paternain, Petiriberro…) eta oikonimoen (Arrosakoa ,

Beñatenea, Bettinea, Ferranenea, Lopekoa, Lutzikoa, Mariestebanbaita,

Martzelinorenea…) osagaitzat aurkitzen ditugu( genituen). Etxe izenak eta hauetan oinarritutako

izengoitiak, bestalde, maizkara deitura bilakatu dira( ziren) (Arotzarena, Bartzelona, Dorai,

Etxeberria eta Etxeberri, Jauregizar, Karlosena, Mitxelena, Paris, Petrirena eta Petri ,

Salaberria eta Salaberri…) eta orobat toponimoak (Abartzuza, Arizkun, Azpeitia ,

Elizondo, Erbiti, Ezkurra, Legasa…). XVI-XVII mendeetan, gainera, ohikoa da( zen)

toponimoak pertsona izentzat kausitzea, emazteki izentzat batez ere (Mariarano ,

Mariabaztan, Mariamendaro, Mariasunbil , Mariezkurra…), eta azken urteotan jokabide

hau franko hedatu dela( zela) erran dezakegu( genezakeen) (Bianditz, Irati, Saioa), ardura Andre Mariaren

santutegien eta baselizen izenek izan duten( zuten) arrakastagatik (Aitziber, Arantzazu, Belate ,

Estibaliz, Idoia, Oskia, Muskilda, Uxue, e.a.).

Beraz, onomastikaren barreneko sail guztiak loturik daude( zeuden), gure hizkuntzan eta

besteetan, eta sail horietako bat lantzen denean( (zenean) besteak ere ukitzen dira( ziren) hein handi

edo txikian. Errate baterako, Mitxelenak Apellidos Vascos lan bikainean deiturak

hartu zituen( ditu) aztergaitzat, baina toponimia lanetarako ere ezin baztertuzko tresna

eskuetaratu zigun ( digu), eta hipokoristiko edo izen ttipi batzuk ere ukitu eta aztertu zituen( ditu).

Bestalde, toponimia lantzean argitzen diren( ziren) puntuak eta jasotzen diren ( ziren) datuak,

historikoak eta egungoak, hagitz (oso) baliagarri izaten zaizkigu( zitzaizkigun) deituren ikerketarako, erran

bezala toki izen franko deitura bilakatu direlako( zirelako). Era berean, hemen emanen ditudan( nituen)

datuak, aztertuko ditudan ( nituen)izenak eta jaulkiko ditudan( nituzkeen) hipotesiak lagungarri izanen

zaizkio( zitzaizkion) , hala espero dut ( nuen) behintzat, toponimia, oikonimia edo antroponimiaren beste

sailen bat gainetik ikusi edo sakonki ikertu nahi duenari( zuernari).

Nolanahi ere, eta erran gisa sail guztien arteko harremanak ugari eta estuak

izanagatik, bakoitzak bere nortasuna du ( zuen), eta ikertzaileak aldian horietako batean

sakontzea erabaki dezake( dezakeen), metodologikoki egoki iruditzen bazaio( bazitzaion). Hau da, lan batean

oikonimia azter dezake( ( zezakeen), hurrengoan herri edo eskualde bateko toponimia eta

hirugarrenean herri bateko edo garai bateko deiturak, adibidez. Hau bistako kontua

dela( zela) uste dut ( nuen), eta ez da( zen) zertan azalpenak ematen hasi. Jokatu ere, gainera, horrela

jokatu ohi da( zen) gehienetan.

Hipokoristiko edo izen ttipietara itzuliz, erran dezaket ( nezakeen) saio zabalik ez zaiela

eskaini gurean; beste sailen batean sakontzean ikusi dira( ziren), iragaitzaz bezala, nahiz

badiren datuak jaso dituzten( zituzteen) lan batzuk, eta jaso ez ezik aztertu ere egin dituztenak( zituztenak):

Del Valle Lertsundiren bi artikuluak, Leo Spitzer-ena, Mitxelenaren ohar batzuk,

Irigoienen artikulu eta liburu atal zenbait, Knörren txosten bat eta Salaberriren

artikuluxka nabarmendu daitezke( zitezkeen) horien artean (ikus bibliografia), baina bururen buruko

lanik ez dut( nuen) ezagutzen eta uste dut( nuen) horrelakorik ez dagoela( zegoela), arrunt oker ez banabil( banenbilen).

Lan honetan dokumentazioan han-hemen agertzen diren ( ziren) datuak biltzen

ahalegindu naiz eta ikertzaileek honetaz edo hartaz erran dituztenak( zituztenak) jasotzen. Liburua

buru-buztan, hasi eta buka irakurtzeko adorea( kemen) eta duenak( zuenak) ikusten ahalko duen( zuen)

moduan, hipokoristiko anitz agertzen dira ( ziren) hemen, aurkitu ditudan ( nituen)  ale desberdin guztiak.

Alabaina, segur naiz( nintzen) badirela oraino franko, niri itzuri zaizkidanak( zitzaizkidanak). Geroko lanak

azaleratu beharko ditu ( zituen), beraz, orain gaitzerupean estalirik gelditu diren( ziren) horiek.

Hipokoristikoen azterketa zergatik den( zen) garrantzizkoa galdeginen balidate

ihardetsiko nuke, lehen-lehenik, euskaldunok erabili ditugun( genituen) eta oraino erabiltzen

ditugun ( genituen) izendatze bideen berri ematen digulako ( genigulako)dela munta handikoa. Nago hau,

berez, aski arrazoi pisuzkoa dela( zela), izan ere onomastikaren zeregina izen bereziak

aztertzea baita. Honetaz landa eta bigarrenik, izen ttipiek egungo deitura eta

oikonimo asko ongi ulertzeko aukera ematen digute: adibidez, Peruskirena-n Peru

dugula lehen begiratuan antzeman daiteke, eta bukaera edutezko genitiboa dela, baina

tarteko segmentua zer den ez da garbi egonen hipokoristiko sistema ikertu ezean. Era berean, Martija deituran Marti dagoela aise ikusiko dugu, baina ez diogu apika amaieran

dugunari igarriko, gure izendegia aztertzen ez badugu.

Hirugarrenik, izen ttipien arloko ikerketa toponimoen etimologia argitzeko ere

lagungarri izan daiteke; erraterako, Baztango Almandoz herri izenak Alaman

antroponimoaren eratorri batean, hipokoristiko batean, duke oinarri, *Alamando-n hain

zuzen ere, Irigoienen ustekaria egia izatera (1995f), eta nire iritzian egiantz handikoa

da. Nik neronek ez dut bizkaitar euskaltzainak aipatzen zuen aldaera aurkitu, baina bai

horren biziki irudia den Alemantto. Erran bezala, euskal onomastika arautzen ere lagun

diezagukete hipokoristikoek, oraingo deituraren jatorria eta nondik norakoa hobeki

ulertzeko bide ematen digutenez geroztik.

Laugarrenik, izen ttipiek aukera ematen dute ohiko hizkeraren azpian dauden

egitura fonologikoak aztertzeko: silaben barne egitura eta motak, «template» edo

plantillak, errepikapen baliabideak eta irudikatze fonologikoaren maila desberdinen

arteko harremanak batez ere (Lipski, 1995: 387). Nik garbi baino garbiago dakusat,

azken urte hauetako lanak irakurrita, hipokoristikoen azterketan aurrera eginen badugu

fonologialarien premia dugula, euskal onomastikariok ez baitakigu —nik segurik ez—

fonologiaren barreneko zoko-mokoen eta (azken) korronteen berri.

Bosgarrenik, dialektologiarekin ere badute zerikusia, izen ttipiek berek eta

hauek erdiesteko ibilitako erabideek historian zehar izan duten hedadura geografikoa

bestelako ezaugarri dialektalekin erlaziona daitekeelako, euskalkien garapena eta

bilakaera hobeki konprenitzeko.

Buruenik, izen ttipiak hertsiki erlazionaturik daude haur hizkerarekin, eta garbi

dago arlo honetan ari diren ikertzaileei ekarpen polita egin diezaiekegula

onomastikariok, eta orobat haiek guri, hipokoristikoak eremu zabalago batean

kokatzeko abagune ematen digutelarik. Michaelssonek (1939: 110) haurren beren

hizkerari baino garrantzi handiagoa aitortzen dio helduek haiekin ibiltzen dutenari: «La

part de l’enfant dans ces formations est généralement minime; les transformations

sont avant tout dues à la mère, aux parents […]». Stratmannek (1935: 30-31),

ordea, haurren hizkera bera nabarmentzen du, helduek umeekin komunikatzeko

erabiltzen dutena ez ezik: «Wenn man an seinen eigenen Familienkreis, seine nähere

Umgebung denkt, wird man sich sofort des weiten Einflusses der Kindersprache

bewußt». Ikertzaile honek bokal eta kontsonante sistemetan gauzaturikako hots

aldakuntzak, izenen laburtze eta sinkopak, eta azaldu gabeko formak haur hizkerari

leporatzen dizkio. Boyd-Bowmanen iritziz ere munta handikoak dira haurren hizkera eta

helduen horiekilakoa (1955: 337-338):

«También señalaremos que estas deformaciones se deben en gran parte al

rudimentario sistema fonemático de los niños que aprenden a hablar, y a los esfuerzos que

hacen los adultos, con intención cariñosa, para imitar el sistema».

Afrika erdialdeko Hausa hizkuntzan, Newmanek eta Ahmadek diotenez (1992:

162), hipokoristiko era gehienak batez ere helduek haurrekin edo haur koskortuek

gazteagoekin hitz egiten dutenean erabiltzen dira. Daviesek (2000: 22) izen ttipietan

agertu ohi diren errepikapenak eta italieraz gertatzen den geminazioa haur hizkerari

leporatzen dizkio. Lipskik (1995: 388, 422-423) gaztelaniako izen ttipien ereduen

oinarriak haur hizkeran berean eta helduok haurrekin mintzatzen garenean egiten

ditugun bakuntzeetan bilatu beharrak direla uste du, eta Piñeros (2000) Amerikako

gaztelaniako hipokoristikoak zuzentzen dituzten arauak eta haur hizkerarenak lotzen

saiatzen da.

Nik ez dakit haur euskaldunak zer adinetan hasten diren izen ttipiak, mota

batekoak izan edo bestekoak izan, ibiltzen. Badira haurrarekiko hizkera adierazkorra

biltzen duten (Salaburu, 1984: 119 eta hurr.) edo aztertzen duten (Zubiri, 2002)

zenbait lan, baina ez, dakidala, hipokoristikoez mintzo denik. Gaztelaniaz, Aguirrek,

Albalak eta Marrerok egindako ikerketaren arabera (2005: 141), urte bat eta bederatzi

hilabeterekin eman zuen Magín zeritzan umeak lehenbiziko hipokoristikoa, eta hilabete

gehiagorekin Mariak. Nolanahiko gisan, gogoan hartzekoa da atzizki bidezko izen

ttipiak eman zituztela haurrok eta euskaraz gaia korapilatsuagoa dela, aukeran baliabide

gehiago daudela.

Zernahi dela, akort naiz Irigoienekin (1995: 1) euskararen eremuko Erdi Aroko

hipokoristikoen sorrera aztertzean «se me hace necesario manifestar aquí, que, como

es obvio, considero que el mundo de los hipocorísticos es de una gran complejidad, y que no puedo penetrar en él más que de soslayo, máxime tratándose de textos

medievales» dioenean. Nik, dena dela, Nafarroako egungo hipokoristikoak ere biltzen

ditut, bizkaitar euskaltzainak ez bezala, eta historikoak eta gaurkoak eskema orokor

baten barnean sartzen ditut (ikus beherago). Bestalde, hark ez bezala, izengoitiak

alde bat utzi ditut usaian (Per Arnalt dicho Velçto-ren modukoak), zenbait aldiz lehen

izenaren eta izengoitiaren arteko bereizkuntza arrunt garbi ezin egin badaiteke ere

(ikus hirugarren atalean diodana).

Euskal onomastika ikertu duten lanek arruntean ez dute kontuan izan gure

inguruan eta munduko beste alderdi batzuetan gertatzen dena: erraterako, Jimeno

Juriok eta biok argitara emandako Artajona. Toponimia Vasca / Artaxoa. Euskal

Toponimia liburuan Nafarroako herri horretako leku izenak aztertu genituen, baina ez

ginen saiatu toponimo horiek beste hizkuntza eremu batzuetakoekin erlazionatzen, eta

uste dut neurri batean hau normala dela holako liburu batean. Hala ere, iruditzen zait

hats handiagoko lanetan baitezpadakoa dela euskaraz arruntak diren gertakariak gure

inguruko eta urrutiagoko beste hizkuntza batzuetan badirenetz aztertzea, hots,

geurea bakarra den zerbaiten aitzinean gauden ala munduan barna aski ezaguna den

erabide baten aitzinean. Alegia, uste dut ez garela gure txokoan goxo-goxo gelditzen

ahal eta ahaleginak egin behar ditugula kanpoan zer dagoen jakiteko. Hau da, izan ere,

euskal hipokoristikoen gaia ikertzean bestetan gauzak zertan diren ikustera bultzatu

nauena.